كنند كه مردم بدبختىهاى خود را حس نكنند . فشار و اختيارات نامحدود موبدان ، مردم را از آيين زردشتى گريزان مىساخت و تودهء مردم مىخواستند ، دينى غير از دين اشراف ، براى خود بيابند . مؤلف تاريخ اجتماعى ايران مىنويسد : . . . ناچار مردم ايران از فشار اشراف و موبدان مىكوشيدند كه از زير بار گران اين ناملايمات خود را بيرون آورند . به همين جهت ، در مقابل طريقهء رسمى « مزديسنى زرتشتى » كه مذهب دولت و دربار بود و به آن « بهدين » مىگفتند ، دو طريقهء ديگر در ميان زرتشتيان ، پيدا شده بود . . . « 1 » آرى ، در نتيجهء فشار و سخت‌گيرىهاى اشراف و موبدان بود كه در ايران ساسانى مذاهب مختلف ، يكى بعد از ديگرى پيدا مىشد . « مزدك » و پيش از او « مانى » « 2 » براى آن‌كه تحولى در اوضاع روحانى و دينى پديد آورند ، خود كوشيدند ، امّا نتيجه‌اى نگرفتند . در حدود سال 497 ميلادى بود كه « مزدك » قيام كرد . لغو مالكيت انحصارى و نسخ رسم چند همسرى و تشكيل حرم‌سرا را ، در سرلوحهء برنامه اصلاحى خود قرار داد . وقتى طبقات محروم از اين برنامه اطلاع پيدا كردند ؛ پروانه‌وار به گرد او هجوم آوردند و به رهبرى « مزدك » انقلاب بزرگى به راه انداختند . اين قيام‌ها و جنبش‌ها براى آن بود كه مردم به حقّ مشروع خداداد خود برسند . سرانجام كار « مزدك » با مقاومت روحانيان و مخالفت سپاهيان مواجه شد و موجب فتنه و تباهى اوضاع ايران گشت . همچنين در اواخر عهد ساسانى ، آيين زردشتى كاملا حقيقت خود را از دست داده بود . كار مقدس شمردن آتش به جايى رسيده بود كه پتك زدن به آهن گداخته را كه در پرتو مجاورت با آتش ، طبيعت آن را به خود گرفته ناروا مىدانستند و اصول و عقايد

--> ( 1 ) . تاريخ اجتماعى ايران ، ج 2 ، ص 20 . ( 2 ) . مذهب مانى ، آيين زردشت آميخته با مسيحيگرى بود ، و از دو مسلك بومى و بيگانه ، مسلكى را اختراع نمود .